Het zigeunermeisje Het is bij iedereen bekend dat tijdens de Tweede Wereldoorlog veel joden zijn omgebracht. Minder bekend is dat ook zigeuners werden vervolgd. Een van hen was het zigeunermeisje Settela Steinbach, dat omkwam in een concentratiekamp. Haar gezicht is wereldwijd bekend geworden door een film die gemaakt is in Westerbork en waarin ze met haar hoofddoek op enkele seconden tussen de deuren van een wagon te zien is. De kinderen luisteren naar het verhaal Het zigeunermeisje uit het boek Van tijd tot tijd, Nederlandse geschiedenis in verhalen.
	De verzetstrijdster Hannie Schaft Tijdens de Tweede Wereldoorlog waren er diverse vormen van verzet in Nederland: stakingen, overvallen, sabotage enzovoort. Veel mensen deden mee aan dit verzet, met gevaar voor eigen leven zoals Hannie Schaft die door de Duitsers werd gefusilleerd. Ze is met name bekend door de film Het meisje met het rode haar. Op internet is een website gewijd aan haar leven. De kinderen bezoeken deze website.
	Activiteiten op 4 en 5 mei Op 4 en 5 mei vinden overal in ons land diverse activiteiten plaats. Op 4 mei worden in veel plaatsen dodenherdenkingen gehouden. Op 5 mei zijn er bevrijdingsfestivals. Het Nationaal Comité 4 en 5 mei coördineert deze activiteiten. Op de website van dit comité kunnen de kinderen daarover informatie vinden, alsmede over de betekenis van 4 en 5 mei.

Het zigeunermeisje

Materiaal

- verhaal Het zigeunermeisje - indien mogelijk het boek Van tijd tot tijd, Nederlandse geschiedenis in verhalen (Ben Verschuren en Sjef Schmiermann, Drunen, Delubas 1999), waarin dit verhaal staat met foto's van Settela Steinbach en het transport in Westerbork.

Tijd

30 minuten

Doel

De kinderen luisteren naar een verhaal over een zigeunermeisje dat tijdens de Tweede Wereldoorlog werd opgepakt en weggevoerd naar een concentratiekamp.

- Vraag de kinderen of ze weten wanneer de Tweede Wereldoorlog was. Wat is er in die oorlog gebeurd? Laat de kinderen kort vertellen wat ze erover weten. - Vertel dat in de Tweede Wereldoorlog zes miljoen joden zijn omgebracht in concentratiekampen. Waarschijnlijk hebben de kinderen daarover gehoord of gelezen. Maar weten ze ook dat er zigeuners zijn opgepakt en naar concentratiekampen zijn gebracht? - Vertel dat iedereen die werd opgepakt eerst naar kamp Westerbork ging. Wijs eventueel op de kaart aan waar Westerbork ligt (in Drenthe, dus vlak bij de Duitse grens).Vanuit Westerbork werden joden en zigeuners naar concentratiekampen in Duitsland vervoerd. Daar zijn films van gemaakt. Op een van die films is een meisje te zien dat tussen de deuren van een wagon staat. Lang heeft men gedacht dat dit een joods meisje was, maar uit onderzoek is gebleken dat het om een zigeunermeisje ging. De journalist Aad Wagenaar ging op zoek naar de familie van het meisje en ontdekte wie ze was: Settela Steinbach. - Vertel dat u een verhaal gaat voorlezen over dit meisje. Als u het boek uit de bibliotheek hebt geleend, kunt u haar foto laten zien. - Lees het verhaal Het zigeunermeisje voor. - Laat de kinderen na afloop spontaan reageren op het verhaal. Voer daarna een gesprek over de zigeunervervolging aan de hand van vragen als:

Waarom werden de zigeuners opgepakt? Door wie zijn ze opgepakt? Waarom zaten de zigeuners niet ondergedoken zoals veel joden tijdens de oorlog? Wat dachten de zigeuners dat er met hen zou gaan gebeuren? Waarom werden ze bij aankomst in Westerbork kaal geschoren? (Als u de foto uit het boek kunt laten zien, wijs dan op de hoofddoek - een stuk laken - die Settela droeg, omdat ze kaal was geschoren.) Hoe oud was Settela Steinbach? Wat is er met haar gebeurd?

- Als verwerking kunt u de kinderen een brief laten schrijven over en voor Settela Steinbach. Daarin schrijven ze wat ze dachten en voelden, toen ze naar het verhaal luisterden. Eventueel kunt u de verhalen bundelen en opsturen naar Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Op de website http://www.westerbork.nl vindt u het adres. U kunt de kinderen ook via de website laten reageren. Opmerking Naar aanleiding van dit verhaal kunt u overwegen om met de kinderen Herinneringscentrum Kamp Westerbork te bezoeken. Daar is ook de film te zien waarin Settela Steinbach tussen de wagondeuren staat (een fragment van zeven seconden).

De verzetstrijdster Hannie Schaft

Materiaal

- computer met internetaansluiting - pen en papier - eventueel een internetmap waarin de kinderen de naam van de bezochte website en de belangrijkste gegevens noteren, alsook een of meer prints van de website opbergen

Tijd

20 minuten (per groepje van twee of drie leerlingen)

Doel

De kinderen bezoeken op internet de website van de Stichting Nationale Hannie Schaft Herdenking.

- Vraag de kinderen of ze wel eens naar oorlogsfilms hebben gekeken of een oorlogsboek hebben gelezen. Wat sprak hen het meest aan? Welk idee hebben ze van oorlog? - Vertel dat Nederland zestig jaar geleden in oorlog was. Vertel kort iets over de Tweede Wereldoorlog (zie achtergrondinformatie). Laat de kinderen die hierover het een en ander weten, meevertellen. - Vertel dat veel mensen tijdens de oorlog verzet pleegden. Niet openlijk, want dan werd je opgepakt, maar ondergronds. Het verzet bestond uit verschillende activiteiten: in het geheim een krant maken, joden en piloten helpen onderduiken, valse identiteitsbewijzen maken, administratiekantoren opblazen, banken overvallen om aan geld te komen, maar ook belangrijke Duitse militairen doden. Voor deze activiteiten waren veel mensen nodig, niet alleen om de activiteiten uit te voeren, maar ook om daarbij te helpen door bijvoorbeeld in het geheim kranten rond te brengen. De meest gevaarlijke activiteiten, zoals het liquideren van Duitse militairen, werden bijna altijd door mannen gedaan en slechts in een enkel geval door een vrouw. Hannie Schaft was zo'n vrouw die niet alleen illegale kranten rondbracht, maar ook hielp om Duitse militairen om te brengen. Aan het einde van de oorlog is ze gevangengenomen en kort voor de bevrijding geëxecuteerd. - Vertel de kinderen dat ze op internet een website gaan bezoeken die gewijd is aan Hannie Schaft. - De kinderen zoeken op internet: http://www.hannieschaft.nl. - De belangrijkste gegevens noteren de kinderen op een blaadje of in hun internetmap. Zo mogelijk printen ze een of meer pagina's die ze in hun intermap opbergen. - Na afloop bespreekt u met de kinderen wat ze te weten zijn gekomen over Hannie Schaft en het verzet in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Hoe oud was Hannie Schaft? Waar woonde ze? Welke verzetsactiviteiten heeft ze allemaal gedaan? Hoe kwam het dat ze werd opgepakt? Wat is er met haar gebeurd? Waarom is de Stichting Nationale Hannie Schaft Herdenking opgericht? Wat betekent het woord 'fascisme', denk je?

- Tot slot vraagt u de kinderen of ze zelf in het verzet zouden gaan. Maak duidelijk dat dit niet hetzelfde is als een lekker spannend avontuur beleven. Het kan echt gevaarlijk zijn, kijk maar naar Hannie Schaft. Niet voor niets waren er maar weinig mensen die in het verzet zaten. Probeer de kinderen dan ook vooral te laten verwoorden waarom ze het verzet belangrijk vinden, zelfs als ze er niet aan zouden meedoen. Opmerking Naar aanleiding van dit verhaal kunt u overwegen om met de kinderen naar de film Het meisje met het rode haar te kijken, dat over het verzetsleven van Hannie Schaft gaat.

Activiteiten op 4 en 5 mei

Materiaal

- computer met internetaansluiting - papier en pen - eventueel internetmap waarin de kinderen de naam van de bezochte website en de belangrijkste gegevens noteren en een of meer prints van de website opbergen

Tijd

20 minuten (per groepje van twee of drie leerlingen)

Doel

De kinderen bezoeken op internet de website van het Nationaal Comité 4 en 5 mei.

- Vraag de kinderen of ze weten wat er 4 en 5 mei gebeurt. Weten ze dat op 4 mei de Nationale Dodenherdenking plaatsvindt en dat 5 mei Bevrijdingsdag is? Weten ze ook waar dit mee te maken heeft? Leg zo nodig uit dat 4 en 5 mei worden gevierd naar aanleiding van de Tweede Wereldoorlog. Vertel eventueel kort iets over deze oorlog (zie achtergrondinformatie). - Vertel de kinderen dat ze op internet een website gaan bezoeken van het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Daarop kunnen ze informatie vinden over de Nationale Dodenherdenking en Bevrijdingsdag. Ook kunnen ze zien welke activiteiten op die dagen in Nederland plaatsvinden. - De kinderen zoeken op internet: http://www.4en5mei.nl. - De belangrijkste gegevens noteren de kinderen op een blaadje of in hun internetmap. Zo mogelijk printen ze een of meer pagina's die ze in hun intermap opbergen. - Na afloop bespreekt u met de kinderen wat ze over 4 en 5 mei te weten zijn gekomen.

Wat gebeurt er op 4 mei? Wat wordt er dan herdacht? Wat gebeurt er op 5 mei? Wat wordt er dan herdacht? Waarom worden 4 en 5 mei elk jaar nog steeds herdacht en is 5 mei zelfs een vrije dag? Vind jij het belangrijk dat elk jaar doden worden herdacht en dat de bevrijding wordt gevierd Kun jij je voorstellen dat Nederland bezet is? Hoe zou dat voelen? Wat voor activiteiten vinden er overal in het land plaats op 4 en 5 mei? Wat doe jij op 4 en 5 mei?

- Tot slot overlegt u met de kinderen of ze samen met de klas kunnen meedoen aan een activiteit in de omgeving, bijvoorbeeld een stille tocht. Informeer daarvoor bij de plaatselijke autoriteiten. Ook kunt u overwegen om de kinderen een herinneringsmonument te laten maken of namens de school een bevrijdingsfakkel aan de gemeente aan te bieden. Meer informatie en ideeën kunt u vinden op de website van het Nationaal Comité 4 en 5 mei.

Auteur: Ben Verschuren © Uitgeverij Zwijsen Educatief B.V. en KRO