Noordpool en zuidpool
	IJsbergen
	Eskimo’s
	De ijsbeer
	De pinguïn
	Interessante sites
	Voorleesboeken

Noordpool en zuidpool

In deze lesbrief gebruiken we de benaming noord- en zuidpool voor de gebieden voorbij de poolcirkels. Veel kinderen zullen deze gebieden als identiek beschouwen: ijs en sneeuw, kou en wind. Maar de verschillen tussen beide gebieden zijn groot. Het grootste verschil is het feit dat de zuidpool een werelddeel is en de noordpool niet. De zuidpool is een land dat is bedekt met een dikke laag sneeuw en ijs. De noordpool bestaat uit een bevroren zee en gebieden van verschillende landen. Ook de flora en fauna zijn verschillend. Zo vinden we de ijsbeer alleen aan de noordpool, de pinguïn alleen aan de zuidpool. De benaming Arctica voor het noordpoolgebied stamt uit de Griekse mythologie. De naam verwijst naar de sterke binding van de polen met de plaatsbepaling op aarde. Hij is afgeleid van de Griekse halfgod Arcas, die door Zeus in een beer werd veranderd. Hij werd als de Kleine Beer aan de hemel geplaatst (Arcas’ moeder, Callisto, is de Grote Beer). Gezien vanuit het noordpoolgebied staat de Kleine Beer (met de Poolster) altijd recht boven je hoofd. Het tegenoverliggende punt op aarde heet anti-Arctica (Antarctica): het zuidpoolgebied.

IJsbergen

Een ijsberg is een afgebroken stuk van een gletsjer of ijskap. In het noordelijke poolgebied komen ijsbergen gedurende de winter voor, op de zuidpool het hele jaar. Een ijsberg drijft mee met de heersende zeestromen en legt twintig tot honderd kilometer per dag af. Jaarlijks worden er op het noordelijke halfrond ongeveer 12.000 ijsbergen gesignaleerd. Een klein gedeelte daarvan (zo’n vierhonderd) drijft met de Labradorstroom tot bij Newfoundland. Daar voorbij komen de ijsbergen in de warme golfstroom en smelten binnen een week. Rond Newfoundland kunnen ijsbergen een gevaar vormen voor de scheepvaart en de boorplatforms. (Denk maar aan de ondergang van de Titanic in 1912.) Tegenwoordig worden hun bewegingen met behulp van radars nauwkeurig in de gaten gehouden. Nederlandse sleepboten verplaatsen rond Newfoundland dan ook regelmatig ijsbergen om ze uit de buurt van platformen te houden. Het gevaar van een ijsberg zit in het niet-zichtbare deel onder water. Boven water is ongeveer een-negende deel van de berg zichtbaar. Aangezien de zichtbare hoogte van een ijsberg gemiddeld varieert van vijftig tot ruim honderd meter voorspelt dit genoeg over de gigantische afmetingen van het onderwatergedeelte! Het volume van ijsbergen vertoont sterke verschillen: een van de grootste ooit gesignaleerd had een lengte van driehonderd en een breedte van honderd kilometer. Voor de toekomst doet men onderzoek om ijsbergen te verplaatsen naar gebieden op aarde waar drinkwater schaars is. En dat is niet zo gek: een beetje ijsberg bevat voldoende water om een stad als New York een jaar van drinkwater te voorzien.

Eskimo’s

Eskimo (of inuit zoals ze zichzelf noemen) is de verzamelnaam voor de inheemse bevolkingsgroepen die in Groenland, het noorden van Canada en Alaska wonen. Momenteel wonen er nog ongeveer 180.000 inuit in het poolgebied. Lange tijd is ten onrechte aangenomen dat het woord ‘eskimo’ is afgeleid van ‘rauwvleeseter’. Taalkundig onderzoek heeft opgeleverd dat ‘eskimo’ is afgeleid van een woord dat ‘pelsjager op sneeuwschoenen’ betekent. Ongeveer 10.000 jaar geleden trokken de voorouders van Azië naar Noord-Amerika. Dat was mogelijk doordat de Beringstraat toen nog een ijsvlakte was. Zij ontwikkelden de kennis en vaardigheden om in het extreme klimaat te overleven. De inuit ontwikkelden zo seizoensgebonden activiteiten van leven, afhankelijk van het seizoen. Het middelpunt van de cultuur wordt gevormd door de familie. Daaromheen geldt een sterk netwerk van sociale contacten. Al die relaties brengen specifieke verplichtingen en verantwoordelijkheden met zich mee. Binnen familie en netwerk heeft de vrouw dezelfde status als de man.

De ijsbeer

De ijsbeer is het grootste landdier in het poolgebied. Hij kan een gewicht bereiken tussen de 300 en 450 kilo, een lengte van 160 tot 250 cm en een leeftijd van 35 jaar. De ijsbeer is een vleeseter die het voornamelijk heeft gemunt op zeerobben. Die vangt hij vaak bij het luchtgat dat een rob ijsvrij houdt om te kunnen ademen. Bij het besluipen van zijn prooi houdt de ijsbeer een klauw voor zijn zwarte neus, het enige lichaamsdeel dat hem zou kunnen verraden! De ijsbeer is een bijzonder goede zwemmer. Je kunt hem kilometers uit de kust tegenkomen. Hij zwerft rond in een groot gebied, zwemmend van ijsschots naar ijsberg, van vasteland naar eiland. De ijsbeer is solitair. Alleen om te paren zoeken ijsberen elkaar op. Een drachtig wijfje brengt de winter door in een zelf gegraven sneeuwhol. Na een draagtijd van zeven tot acht maanden werpt ze meestal twee jongen. Die blijven zo’n twee tot drie jaar bij de moeder.

De pinguïn

Er zijn achttien soorten pinguïns die allemaal leven op het zuidelijk halfrond. Hun grootte varieert van dertig centimeter (dwergpinguïn) tot ruim één meter (keizerspinguïn). Het gewicht varieert van één tot veertig kilo, de leeftijd van twee tot twintig jaar. Alle soorten leven in grote kolonies van soms wel honderdduizenden dieren. In het broedseizoen leggen de wijfjes meestal één of twee eieren. Pinguïns kunnen niet vliegen. Ze zijn daarentegen volmaakt aangepast aan het leven in het water. Zo gebruiken ze hun vleugels als vinnen en hun poten om te sturen. Hun vorm is ideaal om een flinke snelheid in het water te bereiken: tot zesendertig kilometer per uur! Alle soorten hebben een witte buik en een zwarte rug. Vanuit de lucht en de diepte van de zee hebben ze dus een ideale schutkleur. Pinguïns leven vooral van vis en krabbetjes. De keizerspinguïn kan daarbij duiken tot een diepte van 250 meter! In de extreme kou van Antarctica kunnen pinguïns overleven door hun stevige vetlaag. Maar ze kunnen ook weken zonder voedsel. De grootste vijanden zijn zeeluipaarden (een zeehondensoort), orka’s en haaien.

Interessante sites

(Tip: zet deze internetadressen op de computer onder ‘Favorieten’ in een map ‘Poolgebieden’ zodat de kinderen ze gemakkelijk kunnen vinden.) - http://www.coolantarctica.com/gallery/Antarctica_gallery_home.htm (mooie Engelstalige website met veel afbeeldingen van het dierenleven aan de zuidpool) - http://home.wanadoo.nl/meeuwessen (website waarop het hele verhaal rond de Titanic is terug te vinden) - http://www.flipdenooyer.nl/fotos/slideshow.php?action=slideshow&cat_id=16&sessionid=66c787b49a00daf53cacc872c8fdb4f4 (website van een natuurfotograaf met mooie foto’s van de poolstreken) - http://vuurboom.com/pinguins (website waarop een zeer informatief werkstuk over de pinguïn staat) - http://naivasha.free.fr/max.jpg (website met een afbeelding van een husky; zie de activiteit ‘Waus, de sledehond, groep 1 en 2) - http://mediatheek.thinkquest.nl/~lla171/dierenplanten/pinguin.jpg (website met een afbeelding van een pinguïn; zie de activiteit ‘De pinguïn’, groep 3 en 4) - http://www.kleurplaten.nl/index2.asp (website met kleurplaten; zie de activiteit ‘De pinguïn’, groep 3 en 4) - http://www.schooltv.nl/vroegerenzo/pagina.jsp?nr=vz_werkstuk&wsnr=146848 (website van schooltv met informatie over Willem Barentsz; zie de activiteit ‘Willem Barentsz op het internet’, groep 7 en 8)

Voorleesboeken

De volgende boeken hebben te maken met het thema ‘Poolgebieden’. U kunt ze als voorleesboek gebruiken binnen dit thema. Groep 1 en 2 Anne Mangan, Scheppingsverhalen uit alle windstreken, uitgeverij De Eekhoorn, Oud-Beijerland 1999, ISBN 9060566289. Jane Cabrera, IJsbeer zoekt een vriendje, uitgeverij Luister, Amsterdam 2002, ISBN 9074892795. Groep 3 en 4 Matthea Odolphie, Pinguïn en ijsbeer zijn ver van huis, uitgeverij Van Buuren Kinderboeken, Weert 2001, ISBN 9056951246. Valerie Guidoux en Philippe Dubois, De pinguïn, uitgeverij Forte, Hoogland 2001, ISBN 9058770281. Groep 5 en 6 Mischa Damjan, Atuk de jonge eskimo, uitgeverij De Vier Windstreken, Voorschoten 2002, ISBN 9055797359. Odo Hirsch, De ijsreis, uitgeverij Ploegsma, Amsterdam 1999, ISBN 902161572x. Groep 7 en 8 Gisela Perlet, Eskimosprookjes, uitgeverij Elmar, Rijswijk 1997, ISBN 9038906455. A.D. Hildebrand (hertaling van Suzanne Braam), Het Behouden Huis: de overwintering op Nova Zembla, uitgeverij Van Goor, Amsterdam 1990, ISBN 900002742x.

Auteur: Hans Vermeer © Uitgeverij Zwijsen Educatief B.V.