|
|
 |
Thema: (Pop)muziek
|
Muziek is overal
|
|
Een leven zonder muziek is haast niet voor te stellen. Er gaat geen dag voorbij of we horen muziek: thuis op radio, tv of muziekinstallatie, op school tijdens de muziekles of op het speelplein, in winkels waar achtergrondmuziek wordt gedraaid, op straat waar bandjes of muzikanten livemuziek spelen, in theaters of poptempels waar muziekuitvoeringen zijn enzovoort. Gewild of ongewild worden we dagelijks geconfronteerd met muziek. Het is zo vanzelfsprekend geworden dat we veel muziek, met name achtergrondmuziek en allerlei reclame-jingles, niet eens meer horen. Soms kan muziek irritant zijn, vooral als deze wordt opgedrongen: een radio in het bos of bouwvakkers die de hele buurt laten 'meegenieten' van hun muziek.
Desondanks kun je stellen dat naar de meeste muziek bewust wordt geluisterd. De meeste mensen houden van muziek en willen vaak hun favoriete muziek horen. Muziek doet de mensen goed. Er wordt van genoten, het kan afleiding geven, troost bieden en het stimuleert velen om zelf muziek te gaan spelen. Ook kan het mensen binden, zoals in een concertzaal of op een popfestival. Een leven zonder muziek is voor de meeste mensen dan ook ondenkbaar.
|
| |
 |
Passieve en actieve muziekbeleving
|
|
Muziek heeft verschillende functies. Je kunt ernaar luisteren, alleen of samen met anderen. Je kunt erop bewegen en de muziek je lichaam laten leiden. Je kunt je verbeelding laten spreken onder invloed van muziek door te tekenen, schilderen, dichten of zomaar weg te dromen. Bij al deze vormen laten mensen zich beïnvloeden door het luisteren naar muziek. Hoewel hierbij wel degelijk activiteiten plaatsvinden, zou je dit de passieve vorm van muziekbeleving kunnen noemen.
De actieve vorm bestaat uit het zelf uitvoeren van muziek. Hierbij ben je zelf degene die de muziek stuurt, richting geeft, het karakter bepaalt en iets van jezelf in de muziek legt. Dat dit veel voldoening geeft, blijkt niet alleen uit het grote aantal professionele uitvoerders, zoals orkestleden en popartiesten, maar ook uit het brede scala aan amateurbeoefenaars, zoals carnavalsbands, harmonieorkesten en niet te vergeten de vele muziekleerlingen die wekelijks de muziekschool bezoeken. Zelf muziek uitvoeren, hoe simpel ook, kan mensen een enorme voldoening geven. Kinderen die dagelijks naar de ruigste popmuziek luisteren, kunnen in vervoering raken als ze een simpel wijsje op de piano kunnen spelen. Het uitvoeren van muziek is dan ook in educatief opzicht een belangrijk instrument om kinderen zichzelf te laten ontplooien, samen met het luisteren naar muziek die door anderen wordt uitgevoerd.
|
| |
|
Muziekstijlen
|
|
|
Muziek is er in diverse stijlen. Van klassieke muziek tot jazz. Van pop tot volksmuziek. Van hardrock tot zigeunermuziek. Van luisterlied tot uitheemse muziek uit diverse landen en culturen. Hier beperken we ons tot de muziekstijlen die in de activiteiten van deze lesbrief expliciet aan de orde komen: klassieke muziek (zie Klassieke muziek), popmuziek, waaronder de nederpop (zie Popmuziek) en muziek die speciaal voor kinderen wordt geschreven (zie Muziek voor kinderen).
|
| |
|
Klassieke muziek
|
|
|
Onder klassieke muziek verstaat men de westerse muziek als kunstvorm, vergelijkbaar met de beeldende kunst. Hoewel in de loop van de twintigste eeuw de grenzen tussen klassieke muziek en populaire muziekstijlen als jazz en pop steeds meer zijn vervaagd, brengen de meeste mensen nog steeds een scheidslijn aan tussen klassieke muziek en de andere vormen van muziek. Die scheidslijn is minder sterk dan zo'n vijftig jaar geleden, toen belangstelling voor klassieke muziek niet verenigd kon worden met die voor populaire muziek en andersom. Tegenwoordig wordt klassieke muziek aanvaard door liefhebbers van populaire muziek, getuige de grote interesse voor uitvoeringen van lichte klassieke muziek (André Rieu) en opera (uitvoeringen in Ahoy en zangwedstrijden op tv). In het kort volgt nu een geschiedenisoverzicht van de westerse klassieke muziek. Vanuit de christelijke traditie ontstaat in de Middeleeuwen het Gregoriaans als eerste genoteerde muziek. Het Gregoriaans bestaat uit eenstemmige gezangen. Naast deze kerkmuziek ontwikkelt zich, met name aan het hof, de wereldlijke muziek van troubadours die heldenverhalen en liefdesperikelen bezingen. Ook deze muziek bestaat uit eenstemmige liederen. Beide vormen vinden hun voltooiing tussen 1000 en 1200, de Romaanse Periode. In de daaropvolgende Gotische Periode, tussen 1200 en 1400, worden steeds meer versieringen aangebracht, net als in de beeldenden kunst (gotische kathedralen). Er worden tegenstemmen gezongen om de muziek een meer dynamisch en soms schalks karakter te geven. In de Renaissance, tussen 1400 en 1600, wordt een evenwicht gezocht tussen de verschillende stemmen, waarbij elke stem even belangrijk is. Dit is vergelijkbaar met de harmonie die in deze periode wordt gezocht in bouwwerken onder invloed van de Klassieke Oudheid. De mens wordt gezien als harmonieus wezen en die harmonie moet terugkomen in de muziek. Belangrijke componisten zijn onder andere Palestrina en Josquin des Prez.
In de Barok, tussen 1600 en 1750, komen de versieringen weer terug, maar nu veel gekunstelder en genialer dan in de Gotische Periode. Luister naar de muziek van Bach en Händel en het wordt duidelijk hoe ze dat deden. Andere bekende componisten uit de Barok zijn Monteverdi en de wat meer lichtvoetige Vivaldi (bekend van de Vier Jaargetijden). Na de Barok komt er weer een periode van eenvoud in de muziek. Tussen 1750 en 1820 wordt de muziek helder en doorzichtig maar niet minder geniaal, getuige de muziek van Haydn, Mozart en Beethoven. De laatste staat met één voet in de volgende periode: de Romantiek die tot 1900 duurt.
In deze periode maakt de transparantie plaats voor het gecompliceerde, veroorzaakt door de behoefte om persoonlijke emoties uit te drukken. In de muziekvormen tot dan toe zaten emoties als het ware onderhuids in de muziek verscholen, nu komen ze uit de poriën naar buiten met alle extases die daarbij horen. Dit is goed te horen in het werk van componisten als Wagner en Mahler. Naast deze uitbundige muziek ontwikkelt zich in Frankrijk de impressionistische muziek, waarvan Debussy de belangrijkste vertegenwoordiger is. Deze muziek is veel ingetogener, maar niet minder vanuit het gevoel geschreven. Beide muziekvormen, Romantiek en Impressionisme, verwoorden niet alleen allerlei emoties, maar lijken ook minder vaste grond onder de voeten te hebben. Dit is duidelijk merkbaar in de componeerstijl, waarbij steeds verder wordt afgedwaald van een vaste toonsoort met de grondtoon als basis.
Deze ontwikkeling voert in het begin van de twintigste eeuw tot atonale muziek, waarbij er helemaal geen grondtoon meer is. Dit leidt tot muziek die in eerste instantie minder toegankelijk lijkt, omdat het is alsof de basis ontbreekt. Maar de basis wordt nu gevormd door iets anders dan de grondtoon, bijvoorbeeld het even vaak voorkomen van alle noten of een ritme-serie die in alle mogelijke variaties (haast wiskundig) wordt uitgevoerd. Alle tonen zijn namelijk even belangrijk, bijna vergelijkbaar met de Renaissance. Dit geeft aan dat de westerse muziek tussen 1000 en 2000 steeds een golfbeweging heeft doorgemaakt, waarbij oude elementen terugkwamen, zij het in een nieuw muzikaal jasje.
Na 1900 ontwikkelen zich in snel tempo diverse moderne muziekstijlen, waarbij veel wordt geëxperimenteerd met ritme, allerlei soorten geluiden tot elektronische muziek toe. Tevens zijn er invloeden merkbaar van jazz, volksmuziek, uitheemse muziek en ook popmuziek.
|
| |
|
Popmuziek
|
|
Pop is de afkorting van populair. Popmuziek is dus aanvankelijk muziek die populair is, waar iedereen van houdt. De term heeft echter een meer specifieke betekenis gekregen als muziek die sinds de rock-'n-roll diverse ontwikkelingen heeft doorgemaakt.
De rock-'n-roll ontstaat in de jaren vijftig in Amerika als een samensmelting van rhythm and blues (gespeeld door de zwarte bevolking) en country-and-western (gespeeld door de blanke bevolking). De eerste vertegenwoordigers van de rock-'n-roll zijn Bill Haley (Rock around the clock) en Elvis Presley. Voor hen is deze muziek echter bedoeld als een vorm van rebellie tegen de gevestigde orde. Door de steeds groter wordende economische samenwerking tussen Amerika en West-Europa raakt de muziek ook bekend op het Europese continent. Naast de wat meer ruige rock-'n-roll ontwikkelt zich ook een wat mildere vorm die minder rebellerend maar voor veel mensen toch nog anders genoeg is. Artiesten als The Everly Brothers en Cliff Richard worden ook in Nederland graag gehoorde zangers.
In de jaren zestig vindt een omwenteling plaats door de komst van The Beatles en The Rolling Stones. Beide groepen creëren hun eigen muziekstijl uit de bestaande popmuziek. Eind jaren zestig krijgt de muziek een hippiesfeer door muzikanten als The Byrds en de avant-gardistische Frank Zappa. In deze tijd worden voor het eerst grote popfestivals georganiseerd zoals Woodstock in de VS en Kralingen in Nederland.
In de jaren zeventig wordt de muziek wat nuchterder, maar ook commerciëler. Popmuziek wordt massa-industrie en gezien als entertainment, waarbij extreme trends als het ware verkocht worden. Zo worden tieneridolen als David Bowie als het ware gelanceerd om nagevolgd te worden. Popmuziek is een vorm van easy-listening, denk aan Simon & Garfunkel.
In de jaren tachtig ontstaat als reactie hierop de New Wave, met de agressieve Punk-stroming (Sex Pistols). Zij willen terug naar het oorspronkelijke van de rock-'n-roll: de rebellie (ook tegen de gangbare popmuziek). Hoewel de commercie zich ook daarmee gaat bemoeien, ontstaan veel nieuwe en originele ideeën zoals het gebruik van synthesizers en muziekacts die in videoclips worden vastgelegd. Ook is de muziek veel meer (politiek) geëngageerd dan in de jaren tachtig. Diverse stijlen, die soms lijnrecht tegenover elkaar staan, ontstaan zoals funk, house en heavy metal.
In de jaren negentig vindt een vermenging van stijlen plaats zoals de grunge (funk en metal). Het engagement verdwijnt en allerlei nieuwe stijlen ontstaan, waarbij men zich laat beïnvloeden door muziekstijlen uit andere culturen. Zo ontstaan hiphop en rap. De laatste is gebaseerd op het uitspreken van lange, snel achter elkaar gesproken teksten met en sterk ritmische begeleiding. Rap is in korte tijd enorm populair geworden.
De ontwikkeling van popmuziek in Nederland, de zogenaamde Nederpop, loopt praktisch gelijk met de ontwikkeling zoals die hiervoor is beschreven. Nederlandse artiesten ontwikkelen zich parallel aan artiesten in Engeland en Amerika. Aanvankelijk zingen ze in het Engels, maar vanaf de jaren tachtig komen er steeds meer groepen die Nederlandse teksten gebruiken, zoals Doe Maar, De Dijk en de Frank Boeijen Groep. In België leidde dit tot Vlaamstalige rock, waarvan Raymond van het Groenewoud de bekendste vertegenwoordiger is.
|
| |
|
Muziek voor kinderen
|
|
Hoewel de meeste popmuziek niet in eerste instantie voor kinderen van de basisschool is geschreven, luisteren ze er toch veel naar. Daarbij is een vorm van idoolverering, waaraan de meeste kinderen behoefte hebben, niet vreemd. Onder invloed van de popmuziek worden echter ook speciale liederen geschreven voor kinderen van deze leeftijdsgroep. Met name de liedjes van Kinderen voor kinderen zijn geïnspireerd op de popmuziek. Daarnaast worden in veel tv-programma's popelementen verwerkt in de muziek die wordt gezongen of als intro gebruikt. Vaak wordt dit met veel vakmanschap gedaan.
Door de ontwikkeling van de techniek is het tegenwoordig voor kinderen ook mogelijk om fictief zelf popmuziek uit te voeren, in de vorm van playbacken of karaoke. Kinderen kunnen nu als het ware in de huid van hun idool kruipen en zelf een ster worden. Doordat de tv en de commercie hierop handig heeft ingespeeld, zijn playbackshows en karaokewedstrijden niet meer weg te denken uit het leven van basisschoolkinderen. In hoeverre dit hun muzikaliteit ontwikkelt, staat in pedagogische kringen ter discussie. Uiteraard hoeven we niet terug te gaan naar vroeger, toen kinderen alle liederen uit de volksbundel helder en zuiver konden zingen. Maar het is jammer dat de muziekbeoefening soms niet verder komt dan stemloos nazingen of onder begeleiding van beweeglijke ritmes af en toe wat woorden roepen. Dit is misschien het enige nadeel van de popmuziek: muziek die zo populair is dat ze moet worden nagedaan, maar tegelijkertijd kinderen ervan weerhoudt om op hun eigen, simpele en spontane manier zelf muziek te maken.
|
| |
|
|
Auteur: Ben Verschuren © Uitgeverij Zwijsen Educatief B.V. en KRO
|
| |
|
|
|
|
| |
|
